Z czego składa się krew?
Ta wyjątkowa płynna tkanka krąży w układzie naczyń krwionośnych i składa się z części płynnej – osocza – oraz z zawieszonych w nim elementów morfotycznych. Osocze, stanowiące około 55% objętości, to głównie woda, ale znajdują się w nim również białka takie jak fibrynogen czy albuminy, glukoza, witaminy i sole mineralne. Pozostałą część tworzą komórki: krwinki czerwone, krwinki białe i płytki krwi.
Miejscem nieustannej produkcji wszystkich tych składników jest szpik kostny czerwony, który u dorosłych znajduje się przede wszystkim w kościach biodrowych, kręgach, żebrach i mostku. W procesie hemopoezy powstają kolejno erytrocyty, leukocyty i trombocyty, a kluczową rolę odgrywa przy tym witamina B12.
| Składnik | Główna funkcja | Typowy udział lub stężenie |
| Osocze | Transport substancji, regulacja temperatury i pH | ok. 55% objętości krwi |
| Erytrocyty | Przenoszenie tlenu i dwutlenku węgla | ok. 40% objętości, 4,2–6,2 mln/µl |
| Leukocyty | Ochrona przed patogenami i odpowiedź immunologiczna | 4–10 tys./µl |
| Trombocyty | Udział w krzepnięciu i uszczelnianiu naczyń | 150–350 tys./µl |
Wśród leukocytów wyróżnia się granulocyty (neutrofile, eozynofile, bazofile), limfocyty oraz monocyty – każda z tych grup pełni wyspecjalizowane funkcje obronne. Czerwony kolor tkanki pochodzi od hemoglobiny, czyli białka zawartego w erytrocytach, które wiąże tlen i nadaje im charakterystyczną barwę.
Ile krwi krąży w organizmie człowieka?
W organizmie zdrowego dorosłego człowieka na każdy kilogram masy przypada średnio 70–75 ml tego płynu. Oznacza to, że osoba o przeciętnej budowie ciała ma od 4 do 6 litrów, przy czym mężczyźni częściej zbliżają się do górnej granicy. Na wielkość tej objętości wpływa nie tylko waga, ale również wzrost, wiek oraz ogólna kondycja układu krwiotwórczego.
Przy masie około 70 kg objętość krwi wynosi 5–6 litrów – to równowartość trzech dużych butelek wody mineralnej.
Objętość krwi u dzieci i noworodków
U niemowląt i małych dzieci wskaźnik ten jest inny – u noworodków wynosi on 80–90 ml na kilogram, a u dzieci starszych stopniowo spada do wartości dorosłych. Taka proporcja sprawia, że nawet niewielka utrata płynu może być u najmłodszych bardziej odczuwalna niż u rodziców.
Różnice między płciami a wpływ budowy ciała
Statystycznie mężczyźni mają większą objętość krwi, co wynika przede wszystkim z większej masy mięśniowej i szkieletowej. Na dokładność tego oszacowania wpływa jednak budowa ciała – osoby umięśnione wykazują wyższe wartości niż osoby szczupłe czy puszyste.
Aby precyzyjnie określić indywidualną ilość, stosuje się różne metody obliczeniowe. Za najbardziej wiarygodną uznaje się formułę Nadlera, która uwzględnia zarówno wzrost, jak i wagę. Z kolei reguła Gilchera bierze pod uwagę grupy budowy – od szczupłej przez normalną aż po umięśnioną – co sprawia, że wynik może różnić się od metody uproszczonej.
Co grozi utratą zbyt dużej ilości krwi?
Organizm potrafi zaskakująco dobrze radzić sobie z niedużym ubytkiem – jednorazowa donacja 450 ml jest zazwyczaj szybko kompensowana. Jednak gdy utrata przekracza pewne progi, pojawiają się niepokojące objawy.
Bezpieczna utrata i pierwsze sygnały ostrzegawcze
Ubytek do 15% całkowitej objętości, czyli około 750 ml, zwykle nie wywołuje poważnych zaburzeń i jest dobrze tolerowany. Gdy brakuje od 15 do 30% płynu (750–1500 ml), pojawia się przyspieszone tętno, bladość skóry i spadek ciśnienia. Objawom tym towarzyszy osłabienie, zimne poty i mroczki przed oczami, ponieważ mózg zaczyna być gorzej dotleniony.
Wstrząs hipowolemiczny i krytyczna granica
Utrata więcej niż 30% objętości, czyli ponad 1,5–2 litrów, prowadzi do stanu bezpośredniego zagrożenia życia – wstrząsu hipowolemicznego. W takiej sytuacji dochodzi do skrajnego spadku ciśnienia, bardzo szybkiego, ledwo wyczuwalnego tętna i często utraty przytomności. Szybka pomoc i transfuzja są wtedy niezbędne.
Gwałtowna utrata ponad 30–40% krwi wywołuje wstrząs hipowolemiczny – bez natychmiastowego przetoczenia ryzyko zgonu rośnie dramatycznie.
Krwiodawstwo – limity i tytuły honorowe
Honorowe oddawanie tej tkanki reguluje Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 11 września 2017 r. Zgodnie z nim mężczyźni mogą oddawać krew pełną maksymalnie 6 razy w roku, a kobiety – 4 razy, przy czym przerwa między donacjami nie może być krótsza niż 8 tygodni. Jednorazowo pobiera się 450 ml.
Dlaczego kobiety później zdobywają odznaczenia?
Różnice w limitach bezpośrednio wpływają na czas potrzebny do uzyskania tytułów takich jak Zasłużony Honorowy Dawca Krwi I stopnia. Kobieta musi oddać 15 litrów, a mężczyzna 18 litrów – przy mniejszej liczbie dopuszczalnych donacji rocznie panie potrzebują średnio 11 lat, podczas gdy panowie 7,4 roku. Projekt nowej ustawy przewiduje odznakę „Honorowy Dawca Krwi – Zasłużony dla Zdrowia Narodu”, gdzie progi wynoszą 40 litrów dla kobiet i 50 dla mężczyzn.
Dodatkowo kobiety po porodzie są trwale wykluczone z oddawania osocza, krwinek białych i płytek krwi, ponieważ w 95% przypadków w ich organizmie pojawia się antygen anty-HLA. Przetoczenie składnika zawierającego ten antygen grozi wywołaniem u biorcy zespołu TRALI, czyli ostrego poprzetoczeniowego uszkodzenia płuc o śmiertelności sięgającej 6–9%.
Ciekawostki o krwi
Ten niezwykły płyn potrafi zaskoczyć – jest jedyną tkanką o konsystencji płynu i jednocześnie przykładem płynu nienewtonowskiego, którego lepkość zmienia się w zależności od działających sił. Dzięki temu w przypadku urazu szybciej dochodzi do krzepnięcia w miejscu uszkodzenia naczynia. W ciągu zaledwie minuty serce przepompowuje całą objętość przez naczynia, co pozwala na błyskawiczne zaopatrzenie tkanek w tlen.
Poniższe fakty jeszcze lepiej obrazują jej wyjątkowość:
- W organizmie zdrowego człowieka znajduje się około 25 bilionów erytrocytów, a każdy z nich żyje średnio 120 dni.
- Kiedy krew krąży w pozycji stojącej, więcej jej gromadzi się w kończynach dolnych – zmiana pozycji wyraźnie wpływa na rozkład.
- Hemoglobina zawarta we wszystkich krwinkach mogłaby związać i przetransportować tlen w ilości potrzebnej do wypełnienia kilku sal szpitalnych.
- Pobranie próbki do badania laboratoryjnego (5–10 ml) jest uzupełniane w organizmie tak szybko, że nawet częste kontrole nie prowadzą do anemii u zdrowej osoby.
- W badaniach nad nowotworami odkryto, że krew przenosi mikroskopijne cząsteczki RNA mogące regulować procesy genetyczne.
