Atarax – co to za lek i jak działa?

Atarax to lek przeciwlękowy i uspokajający, zawierający substancję czynną hydroksyzynę. Jego działanie polega na blokowaniu receptorów histaminowych H1 oraz hamowaniu aktywności wybranych obszarów podkorowych ośrodkowego układu nerwowego. Przeczytasz o tym, w jakich stanach jest stosowany i jakie niesie za sobą ryzyko.

Jak działa substancja czynna Ataraxu?

Farmakodynamika hydroksyzyny opiera się na złożonym mechanizmie, który odróżnia ją od klasycznych benzodiazepin. Związek ten nie tłumi bezpośrednio kory mózgowej, a jego działanie uspokajające wynika prawdopodobnie z hamowania aktywności głównych obszarów podkorowych. W efekcie dochodzi do zmniejszenia wewnętrznego napięcia, niepokoju i lęku. Jednocześnie wywiera ona wyraźny efekt przeciwhistaminowy, blokując receptory H1, co bezpośrednio przekłada się na łagodzenie świądu towarzyszącego pokrzywce czy wypryskowi.

Oprócz działania przeciwlękowego, substancja ta wykazuje właściwości rozszerzające oskrzela, przeciwwymiotne i spazmolityczne. Posiada również łagodne działanie przeciwwydzielnicze, a w niewielkim stopniu także przeciwbólowe. Dzięki tym cechom znajduje zastosowanie nie tylko w psychiatrii, ale również w anestezjologii i dermatologii. Ważnym aspektem jest fakt, że hydroksyzyna jest inhibitorem CYP2D6, co może prowadzić do interakcji z lekami metabolizowanymi przez ten izoenzym.

Właściwości cholinolityczne hydroksyzyny są mniej nasilone, jednak wystarczające, by wywołać skutki uboczne, takie jak suchość w jamie ustnej. Blokada receptorów histaminowych H1 zaczyna być odczuwalna po około godzinie od doustnego podania preparatu. Działanie sedacyjne pojawia się szybciej – już po 5–10 minutach od przyjęcia syropu oraz po 30–45 minutach od zażycia tabletki. Czas utrzymywania się efektu terapeutycznego szacuje się na 6 do 8 godzin.

Hydroksyzyna a cetyryzyna

W procesie metabolizmu kluczową rolę odgrywa dehydrogenaza alkoholowa, która odpowiada za przekształcenie znaczącej części dawki w główny, aktywny metabolit. Tym metabolitem jest cetyryzyna, stanowiąca około 45% dawki doustnej hydroksyzyny. To właśnie cetyryzyna wywiera istotne działanie blokujące na obwodowe receptory H1, kontynuując efekt przeciwhistaminowy. Inne szlaki metaboliczne, w których bierze udział izoenzym CYP3A4/5, prowadzą do powstawania metabolitów N-dealkilowanych oraz O-dealkilowanych.

Cetyryzyna, jako główny metabolit hydroksyzyny, jest wydalana głównie z moczem i odpowiada za podtrzymanie działania przeciwświądowego poza okresem półtrwania leku macierzystego.

Farmakokinetyka i wydalanie

Hydroksyzyna bardzo szybko wchłania się z przewodu pokarmowego, osiągając maksymalne stężenie w osoczu w ciągu 2 godzin od przyjęcia. Biodostępność doustna jest wysoka i wynosi około 80%. Substancja ta łatwo przenika przez bariery biologiczne, w tym przez barierę krew-mózg oraz barierę łożyskową, co ma krytyczne znaczenie przy przeciwwskazaniach w ciąży.

Okres półtrwania hydroksyzyny wynosi około 14 godzin, jednak w indywidualnych przypadkach może się on wahać od 7 do nawet 20 godzin. Tylko śladowa ilość dawki, dokładnie 0,8%, wydalana jest w postaci niezmienionej przez nerki. Pozostała część krąży w organizmie i podlega przemianom metabolicznym, a następnie jest usuwana głównie z żółcią oraz w postaci metabolitów z moczem.

Kiedy stosuje się preparat?

Standardowe zastosowanie hydroksyzyny koncentruje się wokół trzech głównych filarów terapeutycznych. Pierwszym i najważniejszym jest objawowe leczenie lęku u osób dorosłych. Drugim jest premedykacja przed zabiegami chirurgicznymi, gdzie wykorzystuje się działanie uspokajające i przeciwwymiotne leku. Trzecim wskazaniem jest objawowe leczenie świądu różnego pochodzenia, szczególnie tego związanego z pokrzywką, wypryskiem oraz zapaleniami skóry o podłożu alergicznym.

We wszystkich tych przypadkach preparat stosuje się doustnie, a dawki ustala się w sposób ścisły i indywidualny, dostosowując je do masy ciała pacjenta oraz jego osobniczej odpowiedzi na terapię. W warunkach szpitalnych preparat bywa również wykorzystywany jako środek wspomagający w sedacji krótkotrwałej.

Objawowe leczenie lęku u dorosłych

W przypadku łagodzenia napięcia nerwowego oraz zaburzeń lękowych uogólnionych, standardowa dawka dobowa dla dorosłych wynosi 50 mg. Dzieli się ją na 2 lub 3 mniejsze porcje w ciągu doby, co zapewnia równomierne stężenie substancji we krwi i stabilizuje nastrój. W ciężkich przypadkach, gdy lęk jest szczególnie uporczywy, lekarz może podjąć decyzję o zwiększeniu podaży.

W leczeniu psychiatrycznym dawki hydroksyzyny mogą być podnoszone nawet do 300 mg na dobę, jednak takie postępowanie wymaga szczególnego monitorowania stanu pacjenta i kontroli EKG.

Terapia lęku przy użyciu tego leku powinna być jednak ograniczona czasowo, stanowiąc wsparcie dla psychoterapii lub pomost do włączenia innych leków o profilu anksjolitycznym. Nie jest to rozwiązanie docelowe dla przewlekłych zaburzeń adaptacyjnych, ponieważ przy długotrwałym podawaniu może dojść do wykształcenia tolerancji na działanie sedatywne bez utraty efektu przeciwhistaminowego.

Zastosowanie przeciwświądowe

Działanie przeciwhistaminowe hydroksyzyny czyni ją skutecznym narzędziem w dermatologii. Rozpoczynając leczenie świądu, podaje się zwykle 25 mg bezpośrednio przed snem, co pozwala uniknąć dyskomfortu związanego z sennością w ciągu dnia i przerywa błędne koło drapania. W razie konieczności dawkę tę można stopniowo zwiększać, dochodząc do 25 mg przyjmowanych 3, a nawet 4 razy na dobę.

Lek łagodzi odczyn wywołany histaminą, zmniejszając tym samym zaczerwienienie i odczucie swędzenia towarzyszące różnym dermatozom. Jego skuteczność w tym zakresie potęguje metabolizm do cetyryzyny, która sama w sobie jest silnym lekiem przeciwhistaminowym. Dzięki temu nawet po spadku stężenia macierzystej substancji w osoczu, efekt przeciwświądowy jest podtrzymywany.

Premedykacja okołooperacyjna

Na sali operacyjnej wykorzystuje się synergię działania uspokajającego i przeciwwymiotnego. U dorosłych stosuje się dawkę 50 mg w dwóch podaniach lub jednorazowo 100 mg, co pozwala zredukować lęk przedoperacyjny. U dzieci dawkowanie jest rygorystycznie przeliczane na kilogramy i wynosi 0,6 mg/kg masy ciała w pojedynczej dawce. Takie postępowanie stabilizuje układ wegetatywny pacjenta przed indukcją znieczulenia i ogranicza ryzyko nudności oraz wymiotów po wybudzeniu.

Jakie są przeciwwskazania i interakcje?

Profil bezpieczeństwa stosowania hydroksyzyny jest wąski u pacjentów z zaburzeniami kardiologicznymi. Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest wrodzone lub nabyte wydłużenie odstępu QT. Równie niebezpieczne jest podawanie leku osobom, u których występują czynniki ryzyka predysponujące do torsade de pointes. Należą do nich między innymi znaczące zaburzenia elektrolitowe, takie jak hipokaliemia i hipomagnezemia, a także istotna bradykardia. Nagły zgon sercowy w wywiadzie rodzinnym również dyskwalifikuje pacjenta z tej formy terapii.

Nie wolno łączyć hydroksyzyny z lekami o udowodnionym działaniu wydłużającym odstęp QT. W grupie tej znajdują się leki przeciwarytmiczne klasy IA (np. chinidyna, dyzopiramid) oraz klasy III (np. amiodaron, sotalol). Interakcja grozi także z niektórymi antybiotykami, takimi jak erytromycyna, lewofloksacyna czy moksyfloksacyna, a także z lekami przeciwpsychotycznymi oraz metadonem.

Niewydolność narządowa i inne schorzenia

Porfiria jest jednoznacznym przeciwwskazaniem do podania leku. Ostrożność wymagana jest w przypadku ciężkiej niewydolności wątroby, gdzie procesy metaboliczne ulegają spowolnieniu – w takiej sytuacji dawkę dobową trzeba zredukować o 33%. U pacjentów z umiarkowaną lub ciężką niewydolnością nerek również konieczne jest zmniejszenie dawek, ponieważ klirens cetyryzyny ulega znacznemu obniżeniu.

Ze względu na działanie przeciwcholinergiczne leku, przeciwwskazany jest on w jaskrze z zamkniętym kątem przesączania oraz w przypadkach przerostu gruczołu krokowego z retencją moczu. Należy zachować ostrożność przy myasthenia gravis, osłabionej perystaltyce przewodu pokarmowego oraz u pacjentów z obniżonym progiem drgawkowym, gdyż hydroksyzyna może wywoływać dyskinezy i drgawki, szczególnie u małych dzieci.

Czynniki nasilające depresję OUN

Hydroksyzyna wykazuje synergizm z alkoholem, potęgując upośledzenie funkcji psychomotorycznych, dlatego w trakcie kuracji należy całkowicie wyeliminować napoje alkoholowe. Podobnie nasila działanie wszelkich substancji wpływających depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy. Dotyczy to opioidowych leków przeciwbólowych, neuroleptyków, leków nasennych, uspokajających oraz stosowanych podczas znieczulenia ogólnego.

Podczas jednoczesnego stosowania z inhibitorami MAO należy zachować szczególną ostrożność, a najlepiej unikać takiego połączenia. Hydroksyzyna osłabia również działanie presyjne adrenaliny, co ma znaczenie w stanach zagrożenia życia, oraz działa antagonistycznie wobec betahistyny i inhibitorów cholinoesterazy. Wykazano również, że przyjmowanie cymetydyny w dawce 600 mg dwa razy na dobę zwiększa stężenie hydroksyzyny w surowicy o 36%.

Jak bezpiecznie dawkować i co zrobić przy przedawkowaniu?

Fundamentalną zasadą farmakoterapii hydroksyzyną jest stosowanie najmniejszej skutecznej dawki przez możliwie najkrótszy czas. Decyzja o długości leczenia zawsze należy do lekarza, który opiera ją na obserwacji klinicznej. Dla dorosłych i dzieci o masie ciała powyżej 40 kg maksymalna dawka dobowa wynosi 100 mg. U dzieci do 40 kg limit ten jest ściśle zależny od masy i ustala się go na poziomie 2 mg na kilogram masy ciała na dobę, co wymaga dokładnego odmierzenia leku, najlepiej w formie syropu.

Szczególną grupę stanowią pacjenci w podeszłym wieku, u których wydalanie i metabolizm są naturalnie spowolnione. W tej populacji zaleca się rozpoczęcie terapii od połowy standardowej dawki, a absolutne maksimum dobowe nie może przekroczyć 50 mg. Dla pacjentów z niewydolnością nerek lub wątroby konieczna jest proporcjonalna redukcja dawek, a ze względu na ryzyko upośledzenia funkcji poznawczych u seniorów, terapię tę podejmuje się tylko w razie wyraźnej konieczności.

Objawy nadmiernego spożycia hydroksyzyny wynikają z jej wpływu antycholinergicznego i depresyjnego na OUN. W obrazie klinicznym dominują nudności i wymioty, tachykardia, gorączka oraz nadmierna senność. W dalszej kolejności mogą dołączyć drżenie, splątanie, omamy oraz zaburzenia odruchu źrenicznego. Stan pacjenta może progresować do głębokiej depresji oddechowej, zapaści krążeniowo-oddechowej i śpiączki.

Nie istnieje swoista odtrutka na hydroksyzynę. W przypadku przedawkowania konieczne jest leczenie objawowe oraz monitorowanie EKG, ze szczególnym uwzględnieniem wydłużenia odstępu QT i groźnych arytmii komorowych.

Wpływ na prowadzenie pojazdów i testy diagnostyczne

W trakcie przyjmowania tabletek lub syropu z hydroksyzyną obowiązuje bezwzględny zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych i obsługiwania maszyn w ruchu. Mimo że substancja nie upośledza bezpośrednio zdolności intelektualnych, może wywoływać silną senność, zmęczenie oraz zawroty głowy, co znacząco wydłuża czas reakcji i upośledza koncentrację. To działanie jest szczególnie nasilone na początku terapii, zanim organizm wytworzy częściową tolerancję na komponentę sedatywną.

Istotnym aspektem wpływającym na codzienne funkcjonowanie jest także zafałszowanie wyników testów diagnostycznych. Hydroksyzyna hamuje reakcję alergiczną, dlatego przed planowanym wykonaniem punktowych testów skórnych lub testów prowokacji oskrzelowej z metacholiną, lek należy odstawić na co najmniej 5 dni. Niezastosowanie się do tej zasady może skutkować uzyskaniem wyników fałszywie ujemnych i opóźnieniem właściwego rozpoznania alergii.