Kościół św. Andrzeja w Krakowie to romańska budowla o obronnym charakterze, usytuowana na Starym Mieście przy ulicy Grodzkiej. Powstała w pierwszej fazie romańskiej architektury i od wieków łączy funkcję świątyni z sąsiedztwem klasztoru klarysek.
Jak i kiedy powstała świątynia?
Budynek wzniesiono w latach 1079–1098 z fundacji palatyna Sieciecha. Początkowo służyła osadzie Okół i była pod opieką zakonów benedyktyńskich — najpierw z opactwa w Sieciechowie, a później z Tyńca. W źródłach istnieje przypuszczenie, że pierwotne wezwanie mogło odnosić się do św. Idziego.
Wydarzenia z XIII wieku wpłynęły na historię budowli. Według Jana Długosza mieszkańcy Okołu bronili się tu podczas najazdu Mongołów w 1241 roku. W 1243 roku Konrad Mazowiecki otoczył kościół wałem i fosą w czasie walk o tron krakowski, a najazd tatarski z 1260 r. prawdopodobnie spowodował częściowe zniszczenia.
Skąd wzięły się klaryski i zmiany we wnętrzu?
W 1320 roku klasztor przejęły klaryski, które przeniosły się tu ze swojej wcześniejszej siedziby w Grodzisku pod Skałą. Dla nowych mieszkanek z fundacji króla Władysława Łokietka wzniesiono zabudowania klasztorne.
Kościół kilkakrotnie dotknęły pożary. Zewnętrzny wygląd pozostawał jednak zbliżony do pierwotnego romańskiego, poza dodatkiem barokowych hełmów na wieżach i północnego portalu. W XVIII wieku dokonano gruntownej przebudowy wnętrza; do prac dekoracyjnych przypisuje się Baltazara Fontanę, a za ołtarz mógł odpowiadać Franciszek Placidi.
Jak wygląda architektura i wystrój wnętrza?
Świątynia zachowała charakterystyczną, romańską bryłę. To dwuwieżowa bazylika typu saskiego z krótkim, jednoprzęsłowym, trójnawowym korpusem, transeptem i prezbiterium zamkniętym apsydą. Charakter obronny podkreślają kamienne mury z naprzemiennych warstw wapienia i piaskowca oraz szczelinowe otwory w dolnej partii fasady.
Wnętrze nosi dziś cechy barokowe, choć zachowały się fragmenty malowideł średniowiecznych. Nad nawami były empory łączące się z wnętrzem wież. W północnej wieży zachował się podpis muratora z XII wieku wyryty w kamieniu.
Co można znaleźć w prezbiterium i kaplicy?
Polichromia w kopule przedstawia motyw Sądu Ostatecznego. W prezbiterium ukazano chwałę św. Klary, Salomei i Kingi oraz koronację Matki Bożej w absydzie. W głównym ołtarzu umieszczono obraz św. Andrzeja, a w mensie znajduje się barokowe tabernakulum z XVIII wieku. W prezbiterium stoją zabytkowe, ośmio-głosowe organy.
Od północy do prezbiterium przylega gotycka kaplica z XIV wieku, dziś pełniąca funkcję zakrystii. Powstanie tej kaplicy najpewniej związane jest z możnym rodem Tęczyńskich; jej budowa usunęła wcześniejszą, niewielką apsydę przy północnym ramieniu transeptu.
Jak wygląda klasztor i co przechowuje skarbiec?
Klasztor przylegający do kościoła uformowano na planie nieregularnego czworoboku z wirydarzem w środku. Pod koniec XVI wieku oraz na przełomie XVI i XVII wieku dokonano przebudów zabudowań klasztornych. W 1843 roku od strony ulicy Grodzkiej ukształtowano neoromańską elewację.
Skarbiec klasztorny zawiera cenne zabytki: relikwiarze z XIII wieku, mozaikowy obraz Matki Bożej w stylu bizantyńskim z przełomu XII/XIII w. oraz najstarsze figurki jasełkowe z początku XIV wieku, które prawdopodobnie ofiarowała Elżbieta, siostra króla Kazimierza Wielkiego. W klasztornej bibliotece zachował się późnoromański graduał z XIII wieku i iluminowane księgi wczesnogotyckie.
Informacje praktyczne
- Adres: Grodzka 54, 31-044 Kraków — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–nd 7:00–17:00
- Telefon: +48124221612
- Strona internetowa: klaryski.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (773 opinie)
