Synagoga Remuh znajduje się na terenie dawnego Kazimierza, w dzielnicy I Stare Miasto w Krakowie. To drugi pod względem wieku żydowski dom modlitwy w mieście, pierwotnie nazywany Nową; współczesna nazwa pochodzi od hebrajskiego akronimu רמ"א (ReMU), odnoszącego się do rabina Mojżesza Isserlesa. Synagoga i przyległy cmentarz tworzą zespół architektoniczny i sakralny sięgający XVI wieku.
Historia powstania i przebudowy
W 1495 roku na terenie Kazimierza ustanowiono oppidum iudaeorum, zwane miastem żydowskim. W 1553 Izrael ben Josef Isserle wystąpił o zgodę na adaptację domu na synagogę; królewskie pozwolenie wydano 12 listopada 1556. Tablica fundacyjna podaje datę 1553, co może odnosić się do podjęcia decyzji o budowie. Po pożarze z 1 kwietnia 1557 synagogę odbudowano jako murowaną; wznawianie prac rozpoczęto w 1558, prawdopodobnie pod kierunkiem murarza Stanisława Baranka.
W XVII i XVIII wieku obiekt poddawano kolejnym przebudowom, dobudowywano przybudówki drewniane i murowane. W latach 1829–1830 architekt August Pluszyński podwyższył główną salę, wstawił drewniane sklepienie kolebkowe i dobudował babiniec od zachodu, połączony z salą główną arkadami. Remonty i zmiany architektoniczne kontynuowano w 1882 roku.
XX wiek i prace konserwatorskie
Na początku XX wieku ściany synagogi ozdobiono malowidłami o tematyce biblijnej. W 1933 prowadzono prace konserwacyjne obejmujące fundamenty, konstrukcję dachu oraz sale męską i damską. Podczas II wojny światowej niemiecki Urząd Powierniczy przeznaczył budynek na magazyn, co doprowadziło do znacznej dewastacji i utraty wyposażenia.
Po wojnie synagoga została udostępniona dla kultu jesienią 1945, a w 1947 przekazano ją Kongregacji Wyznania Mojżeszowego. W latach 1958–1968 przeprowadzono szeroką renowację pod kierunkiem Stefana Świszczowskiego, współfinansowaną częściowo przez American Jewish Joint Distribution Committee. W 1968 obiekt odwiedził kardynał Karol Wojtyła, a w 1992 prezydent Izraela Chaim Herzog. W latach 2008–2013 przeprowadzono dalsze prace odnowieniowe z dotacją ze Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa w łącznej kwocie 3.164.957,56 zł.
Architektura zewnętrzna i układ pomieszczeń
Teren synagogi i przyległy cmentarz otacza tynkowany mur kryty dachówką; fragmenty muru włączają ściany rozebranych domów. Do dziedzińca prowadzi brama z hebrajską inskrypcją: „Bożnica Nowa błogosławionej pamięci Remuh”. Budynek orientowany wzniesiono w stylistyce renesansowej zmienionej wskutek przebudów. Główną część stanowi prostokątna sala mężczyzn z krótszym bokiem skierowanym na wschód; do niej dołączone są dwie przybudówki — północna i zachodnia — z przeznaczeniem na przedsionek, komunikację i salę kobiet.
Wewnętrzne proporcje saly męskiej to 10,4 x 5,1 m w świetle murów; sala jest jednonawowa i sklepiona kolebkowo. Elewacje korpusu oparto na gzymsie kapnikowym, a narożniki wzmocniono kamiennymi szkarpami. Wejście prowadzi przez renesansowy portal profilowany z piaskowca, zamknięty łukiem półkolistym i zamknięty kutymi w żelazie drzwiami.
Wyposażenie liturgiczne
Na wschodniej ścianie znajduje się oryginalny, renesansowy, kamienny aron ha-kodesz z drugiej połowy XVI wieku; element ten był odnawiany i uzupełniany w 1933 oraz podczas prac z lat 1958–1968. W czasie renowacji odtworzono zniszczone fragmenty szafy ołtarzowej oraz pulpit kantora. Po lewej stronie wnęki zrekonstruowano ner tamid w formie ostrołukowej szafki z ozdobnym obramowaniem, któremu towarzyszy inskrypcja upamiętniająca rabina Remuh.
W przedsionku i na ścianach zachowały się tablice jorcajtowe z wpisami dotyczącymi rocznic śmierci członków kongregacji; przy każdej inskrypcji umieszczona jest lampka zapalana w dniu rocznicy. Wnęka aron ha-kodesz ma kanelowane pilastry z roślinnymi kapitelami i fryzem z hebrajskim napisem biblijnym. Zabytkowe drzwi aron ha-kodesz z XVII wieku znajdują się obecnie w zbiorach Muzeum Izraela w Jerozolimie.
Krzesło Remu
Po prawej stronie aron ha-kodesz stoi krzesło, które tradycyjnie pozostaje nieobsadzone. Według zwyczaju w tym miejscu modlił się rabin Remu; pamiątkowa tablica upamiętnia jego obecność i służy jako znak szacunku.
Synagoga łączy zachowane elementy renesansowego rzemiosła z efektami późniejszych przebudów i konserwacji, tworząc czytelny zapis kilkusetletniej historii.
Informacje praktyczne
- Adres: Szeroka 40, 31-053 Kraków — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–pt, nd 10:00–18:00
- Telefon: +48124295735
- Strona internetowa: gwzkrakow.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,2 (2 119 opinii)
