Wawel to wyraźne wzniesienie na lewym brzegu Wisły w dzielnicy I Stare Miasto w Krakowie. Wzgórze ma charakter zrębu tektonicznego i zbudowane jest z górnojurajskich wapieni datowanych na około 161–155 mln lat. Wysokość wzgórza sięga około 228 m n.p.m.. Na szczycie wyróżniają się przede wszystkim dwa zabytkowe zespoły budowlane: Zamek Królewski na Wawelu oraz bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława.
Geologia i położenie
Wawel powstał jako zrąb tektoniczny w miocenie. Podstawowy materiał budujący wzgórze to wapienie oksfordzkie z okresu jury, co tłumaczy obecność krasowych form terenu i licznych jaskiń, na przykład Smoczej Jamy. Położenie nad Wisłą oraz budowa geologiczna wpłynęły na historyczne wykorzystanie wzgórza jako naturalnej siedziby władzy i obronnego punktu.
Do 1954 roku Wawel stanowił odrębną dzielnicę miasta określaną jako dzielnica II Zamek. Dziś jest częścią dzielnicy I Stare Miasto i jednym z najważniejszych zespołów zabytkowych Krakowa.
Co znajduje się na Wawelu?
Na wzgórzu dominują dwa kompleksy: królewski zamek i katedra, które tworzą główny trzon zabytkowy. Poza tym na Wawelu zachowały się fortyfikacje oraz relikty budowli pochodzących z różnych epok. W obrębie wzgórza odkryto szczątki zabudowań o zróżnicowanym przeznaczeniu — zarówno sakralnym, jak i świeckim.
W obrębie zabudowań katedralnych i pałacowych znajdują się liczne kaplice, krypty i nagrobki królewskie oraz pamiątki związane z panowaniem królów Polski. Część obiektów zachowała się w formie widocznych, średniowiecznych fragmentów; inne znane są z odkryć archeologicznych.
Historia — najważniejsze etapy
Ślady osadnictwa na Wawelu sięgają środkowego paleolitu, około 100 tys. lat p.n.e. W okresie wczesnego średniowiecza wzgórze stało się jednym z ośrodków plemienia Wiślan. W kronikach średniowiecznych pojawiają się legendy o założeniu grodu przez księcia Kraka i o Wandzie, co odzwierciedla długą obecność Wawelu w pamięci lokalnej.
W X wieku na wzgórzu istniały miejsca kultu słowiańskiego oraz pierwsze kościoły. W 1000 roku utworzono biskupstwo krakowskie, co zapoczątkowało budowę pierwszych katedralnych zespołów sakralnych. Druga katedra — tzw. "Hermanowska" — powstała pod koniec XI wieku i została konsekrowana w 1142 roku; do dziś widoczne są relikty tej fazy, między innymi krypta św. Leonarda.
W XIV wieku rozpoczęto kolejną przebudowę katedry i zamku. W 1320 odbyła się koronacja Władysława Łokietka, a w tym samym roku rozpoczęto budowę trzeciej katedry, której główne zręby przetrwały do dzisiaj. Katedra otrzymała formę trzynawową z transeptem i ambitem, a w kolejnych stuleciach dobudowano liczne kaplice i nagrobki królewskie. Zamek podlegał gruntownym przebudowom za panowania Kazimierza Wielkiego, a później za rządów Władysława Jagiełły i Jadwigi; z tego okresu pochodzi m.in. Sala Kazimierzowska i sale, w których eksponowany jest m.in. Szczerbiec.
Skąd pochodzi nazwa Wawel?
W literaturze onomastycznej występuje kilka hipotez dotyczących nazwy. Jedna wiąże ją z formami typu "wądół", "wąwał", "wąwel" — odniesieniem do krasowego charakteru wapieni i obecnych jaskiń. Inna teoria traktuje nazwę jako określenie wyniosłości wśród mokradeł, powiązane z rdzeniami leksykalnymi oznaczającymi wodę i wilgoć, co tłumaczył między innymi Stanisław Rospond.
Kronika wielkopolska odnotowuje formy Wøwel (Bøbel) i przedstawia także inne, dawniej spotykane wyjaśnienia, w tym paralelę z określeniami takimi jak "Babel". Różne zapisy historyczne i interpretacje językoznawcze dają obraz złożonej historii nazwy, bez jednego, powszechnie przyjętego rozwiązania.
W 1978 Wawel został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO wraz ze Starym Miastem, Kazimierzem i Stradomiem; w 1994 obszar ten uznano też za pomnik historii z rozszerzeniem na kolejne części miasta. Fortyfikacje Wawelu i odnalezione relikty innych budowli świadczą o długotrwałym, wielowarstwowym użytkowaniu wzgórza.
Informacje praktyczne
- Adres: Kraków — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: nd 9:00–17:30, pn 10:00–16:00, wt–sob 9:00–17:00
- Telefon: +48124225155
- Strona internetowa: wawel.krakow.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,8 (862 opinie)
