| Dane osobowe | |
|---|---|
| Urodzenie | 5 sierpnia 1461, Kraków |
| Śmierć | 19 sierpnia 1506, Wilno |
| Rodzina | |
| Ojciec | Kazimierz IV Jagiellończyk |
| Matka | Elżbieta Rakuszanka |
| Panowanie | |
| Wielki książę litewski | od 20 lipca 1492 |
| Król Polski | od 1501 |
| Małżeństwo i język | |
| Żona | Helena Iwanowna (córka Iwana III) |
| Język | znał język litewski |
| Fundacje | |
| Wawel | rozpoczęcie renesansowego pałacu, skrzydło północno-zachodnie (od 1504) |
| Wilno | kompleks bernardynów i kościół św. Anny |
Aleksander Jagiellończyk był członkiem dynastii Jagiellonów, który łączył funkcje władcy Wielkiego Księstwa Litewskiego i króla Polski. Panowanie łączyło działania militarne przeciw Moskwie z próbami uregulowania stosunków wewnętrznych i wspieraniem budownictwa sakralnego i pałacowego.
Jak zaczęło się panowanie Aleksandra na Litwie?
Aleksander objął rządy w Wielkim Księstwie Litewskim po śmierci ojca Kazimierza IV, od 20 lipca 1492 roku. Jego samoistne władztwo oznaczało zerwanie unii personalnej z Koroną i zapewnienie Litwie samodzielnej polityki zagranicznej.
W pierwszych latach panowania prowadził wojnę z Wielkim Księstwem Moskiewskim (1492–1494), w której utracił Wiaźmę i część księstw wierchowskich. Dążył do porozumienia z Moskwą i 18 lutego 1495 poślubił Helenę, córkę Iwana III. Pomimo tego w 1500 r. wznowiły się starcia, a w 1503 podpisano rozejm na sześć lat; na jego mocy część terytorium Litwy znalazła się pod okupacją moskiewską.
W jaki sposób został królem Polski?
Po śmierci brata, króla Jana Olbrachta, sejm walny zebrał się w Piotrkowie i 3 października 1501 wybrał Aleksandra na następcę. Przybył z Litwy do Krakowa, gdzie 12 grudnia 1501 w katedrze na Wawelu odbyła się jego koronacja przez kardynała Fryderyka Jagiellończyka.
Żona Aleksandra nie została koronowana na królową Polski z powodu sprzeciwu biskupów — Helena pozostała przy prawosławiu. Jako król podpisał akty ustrojowe przygotowane przez możnowładców: zrzeczenie się praw dziedzicznych do Litwy i umocnienie unii polsko-litewskiej (unia mielnicka) oraz przywileje, które zwiększyły rolę senatu.
Jakie zmiany ustrojowe nastąpiły podczas jego panowania?
Przywileje mielnickie ograniczyły władzę królewską i przekazały znaczną część wpływów magnaterii. W reakcji na to szlachta na sejmie w Radomiu w 1504 roku wprowadziła regulacje zakazujące kumulowania wysokich urzędów i ograniczające rozdawnictwo dóbr królewskich. Sejm ten ustalił też organizację najwyższych urzędów państwowych.
W 1505 roku sejm uchwalił konstytucję Nihil novi, która zabraniała królowi wprowadzania nowych praw dotyczących swobód, przywilejów i praw bez zgody izby poselskiej i senatu. Na tym samym sejmie zatwierdzono „Statut Łaskiego”, zbiór przywilejów i praw miejskich.
Jak wyglądało życie prywatne i działalność fundacyjna?
Małżeństwo Aleksandra z Heleną Iwanowną uznawano za udane prywatnie, choć nie przyniosło oczekiwanych korzyści politycznych. Helena nie zmieniła wyznania i to utrudniło jej relacje z królową wdową Elżbietą oraz z częścią polskich możnowładców i hierarchów kościelnych.
Do jego fundacji należy rozpoczęcie w 1504 budowy renesansowego pałacu na Wawelu — w czasie jego życia powstało skrzydło północno-zachodnie, które kontynuował później Zygmunt I Stary. W Litewskim księstwie Aleksander wspierał budownictwo późnogotyckie, m.in. kompleks bernardynów i kościół św. Anny w Wilnie oraz prawdopodobnie obronne cerkwie w Małomożejkowie i Synkowiczach.
